هر گرز خشخاش چند گرم شیره میدهد؟
خشخاش، گیاهی است با پیشینهای هزاران ساله که در کشاورزی، طب سنتی و حتی صنعت داروسازی جایگاه ویژهای دارد. یکی از مهمترین فرآوردههای این گیاه، شیرهی آن است؛ مادهای که بهعنوان پایهی تولید بسیاری از داروهای مخدر و مسکنهای قوی شناخته میشود.
اما سوالی که برای بسیاری از کشاورزان و علاقهمندان به کشت خشخاش پیش میآید این است که “هر گرز خشخاش چند گرم شیره میدهد؟”
در پاسخ باید گفت: هر گرز خشخاش بسته به اندازه گرز، نژاد گیاه و شرایط برداشت؛ بهطور میانگین بین ۰.۳ تا ۱ گرم شیره میدهد.
فارم سرویس بهعنوان یکی از معتبرترین منابع آموزشی و مشاورهای در حوزه کشاورزی مدرن و سنتی در ایران، با انتشار مقالات تخصصی، ارائه راهکارهای عملی و بهرهگیری از تجربیات میدانی، نقش مؤثری در ارتقای دانش کشاورزان، علاقهمندان و فعالان این حوزه ایفا میکند.
گرز خشخاش چیست؟
گرز یا کپسول خشخاش همان بخش گرد و بادامیشکل در بالای ساقه گیاه است که پس از گلدهی ظاهر میشود. این قسمت، محل تجمع شیرهی سفید رنگی بهنام «لاتکس» است که با ایجاد خراش روی گرز، این شیره از دیوارهی آن خارج میشود. بعد از خشک شدن، به مادهای قهوهای رنگ و غلیظ تبدیل میشود که همان شیره یا تریاک خام است.
عوامل مؤثر بر میزان شیرهی استخراجی از هر گرز
مقدار شیرهای که از یک گرز خشخاش بهدست میآید، به عوامل متعددی بستگی دارد:
- نوع بذر و نژاد خشخاش: برخی ارقام خشخاش، بهصورت ژنتیکی دارای گرزهای بزرگتر و پُرتر هستند.
- شرایط اقلیمی و منطقه کشت: نور خورشید، دمای هوا، میزان بارندگی و رطوبت خاک تأثیر مستقیمی بر رشد گیاه دارد.
- نحوهی کشت و مراقبت: آبیاری منظم، کوددهی مناسب و کنترل آفات باعث افزایش تولید شیره میشود.
- زمان و روش خراش دادن: اگر گرز در زمان مناسب و با دقت خراش داده شود، میزان شیرهی بیشتری تولید خواهد کرد.
هر گرز خشخاش چند گرم شیره میدهد؟
بر اساس تجربیات میدانی و گزارشهای کشاورزان حرفهای که در مناطق مختلف کشور به کشت خشخاش میپردازند، میانگین شیرهی حاصل از هر گرز به شرح زیر است:
| نوع گرز | اندازه تقریبی | شیره تولیدی (بهطور میانگین) |
|---|---|---|
| گرز کوچک | حدود ۳-۴ سانتیمتر | ۰.۱ تا ۰.۳ گرم |
| گرز متوسط | حدود ۵-۶ سانتیمتر | ۰.۳ تا ۰.۷ گرم |
| گرز بزرگ | بیشتر از ۶ سانتیمتر | ۰.۸ تا ۱.۲ گرم |
نکته مهم: برخی از گرزهای اصلاحشده در شرایط ایدهآل میتوانند تا ۱.۵ گرم شیره هم تولید کنند.
بیشتر بخوانید: چگونه خشخاش در گلدان بکاریم؟
چند برداشت از یک گرز ممکن است؟
در فرآیند سنتی، هر گرز بین ۲ تا ۴ بار خراش داده میشود. فاصلهی بین هر برداشت باید حدود ۲۴ تا ۴۸ ساعت باشد. هر بار که خراش داده میشود، مقداری از شیره خارج میشود، اما معمولاً بیشترین میزان شیره در نوبت اول یا دوم بهدست میآید.
مراحل برداشت خشخاش
برداشت گیاه خشخاش بهصورت مرحلهای و با دقت فراوان انجام میگیرد. زمانی که گیاه به بلوغ کامل رسید و گلبرگها کاملاً ریزش کردند، فرآیند برداشت شیره آغاز میشود. این کار معمولاً در چند مرحله زیر انجام میگیرد:
| مرحله | توضیحات |
|---|---|
| مرحله اول: تیغ زدن گرزها | پس از رسیدن کامل کپسول (گرز)، روی بدنه آن با ابزار مخصوص دارای ۲ تا ۳ تیغه، شیارهای سطحی به عمق تقریبی ۱ میلیمتر ایجاد میشود. این شیارها در بازهی زمانی بین ساعت ۱۰ صبح تا ۳ بعد از ظهر زده میشوند تا شیرابه یا لاتکس بهتر خارج شود. |
| مرحله دوم: جمعآوری شیره | پس از حدود ۶ تا ۸ ساعت، شیرهی خارجشده از کپسول که سفت شده، با دقت از سطح گرز جدا میشود. این شیره در ابتدا سفید رنگ است و کمکم به رنگ قهوهای تغییر پیدا میکند. |
| مرحله سوم: خشک کردن شیره | شیرههای جمعآوریشده که بهصورت گلولههای کوچک (معروف به “اشک”) هستند، در معرض نور خورشید قرار داده میشوند تا رطوبت آنها تبخیر شده و قهوهای رنگ و قابل نگهداری شوند. این مرحله معمولاً چند ساعت به طول میانجامد. |
نکات مهم در برداشت خشخاش:
- ابزار برداشت: تیغهای مخصوص با ۲ یا ۳ تیغه باریک و تیز
- زمان مناسب برداشت: بعد از ریزش کامل گلبرگها و در ساعات میانی روز
- میزان برداشت: از هر هکتار کشت خشخاش، بهطور میانگین ۱۸ تا ۲۲ کیلوگرم شیره (تریاک خام) بهدست میآید
- مواد مؤثر: شیرهی خشخاش حاوی ترکیبات مؤثر همچون مکونین و آلکالوئیدهای قوی است که خاصیت مخدر دارند
مطلب پیشنهادی: خشخاش چگونه کاشته میشود؟
چند نکته کلیدی برای افزایش بازدهی برداشت شیره
- خراشهای سطحی و عمیق نزنید. بهترین حالت، خراش نازک و سطحی است که دیواره را نشکند.
- برداشت را در ساعات اولیه صبح انجام دهید تا شیره در هوای خنک، بهتر خارج شود.
- از ابزار تمیز و تیز استفاده کنید تا به بافت گیاه آسیب نرسد.
- گرزهایی که تازه بالغ شدهاند بیشترین شیره را دارند. نه زودتر، نه دیرتر.
قانون اجازه کشت خشخاش
کشت خشخاش در ایران تحت نظارت و شرایط خاصی مجاز است. بر اساس «قانون اجازه کشت محدود خشخاش و صدور تریاک» مصوب ۱۳۴۷، کشت این گیاه تنها در مناطق مشخص و با مجوز رسمی از دولت امکانپذیر است . وزارت اصلاحات ارضی و تعاون روستایی مسئول اجرای این قانون بوده و هر سال مناطق و مساحتهای مجاز برای کشت خشخاش را تعیین میکند.
برای دریافت مجوز کشت خشخاش، متقاضی باید:
- در مناطق تعیینشده توسط دولت ساکن باشد.
- عضو شرکتهای تعاونی روستایی یا سهامی زراعی باشد.
- با وزارت مربوطه قرارداد رسمی منعقد کند.
- تحت نظارت مستمر مقامات ذیربط فعالیت کند.
کشت خشخاش بدون مجوز قانونی جرم محسوب شده و مجازاتهای سنگینی از جمله جریمه نقدی، حبس و حتی اعدام را در پی دارد.
جمعبندی و نتیجهگیری
در مجموع، میتوان گفت که خشخاش گیاهی با ارزش و کاربردی در زمینههای دارویی و کشاورزی است که یکی از مهمترین محصولات آن، شیره یا تریاک خام میباشد. میزان شیرهای که از هر گرز خشخاش استخراج میشود، بسته به نوع بذر، شرایط محیطی، نحوهی کشت و زمان خراشزنی، متفاوت است و بهطور میانگین بین ۰.۳ تا ۱ گرم برآورد میشود. رعایت اصول درست در خراش دادن، برداشت بهموقع و استفاده از ابزار مناسب، نقش مؤثری در افزایش بهرهوری خواهد داشت.
فارم سرویس با هدف ارتقای دانش تخصصی کشاورزان و علاقهمندان به کشت گیاهان خاص، همواره تلاش میکند تا با ارائه مطالب کاربردی، دقیق و مبتنی بر تجربههای میدانی، بستری علمی و قابل اعتماد برای رشد و توسعه کشاورزی در کشور فراهم آورد.